Kategoria Katechezy papieskie

Trzeci rozdział pierwszej części Konstytucji duszpasterskiej Gaudium et spes poświęcony jest aktywności człowieka w świecie. Podejmuje pytanie o wartość działalności ludzkiej oraz postępu technicznego, społecznego i naukowego, a także o ich znaczenie dla relacji człowieka z Bogiem. Wobec poglądów, które przedstawiają postęp jako zagrożenie lub konkurencję dla wolności człowieka, Sobór podkreśla, że indywidualna i zbiorowa działalność ludzka, zmierzająca do poprawy warunków życia, sama w sobie odpowiada zamysłowi Bożemu (por. n. 34). „Dramat humanizmu ateistycznego”, polegający natomiast na odrzuceniu relacji z Bogiem, prowadzi ostatecznie do zakwestionowania samego człowieka.

Drugi rozdział Konstytucji soborowej Gaudium et spes ukazuje ludzkość jako „wspólnotę osób”, opartą na godności człowieka, braterstwie i miłości bliźniego. Rozwój mediów i technologii otwiera nowe możliwości i skraca dystanse, ale sprawia zarazem, że relacje stają się coraz bardziej wirtualne. Sobór zachęca, aby kryteriów postępowania szukać w stwórczym zamyśle Boga, który chce, by „wszyscy ludzie tworzyli jedną rodzinę i odnosili się do siebie nawzajem w duchu braterstwa” (GS, 24). Ojcowie soborowi wzywają do troski o dobro wspólne, sprawiedliwość społeczną, równość i szacunek także wobec przeciwników oraz do przezwyciężania indywidualizmu, aby budować bardziej ludzki świat.

Pierwszy rozdział Konstytucji soborowej Gaudium et spes poświęcony jest godności osoby ludzkiej. Wypływa ona z samego istnienia osoby, zamierzonej i chcianej przez Boga. Człowiek jest stworzony „na obraz Boży”, zdolny do wejścia w komunię ze swoim Stwórcą, z innymi ludźmi oraz ze stworzeniem. Godność ta została powierzona odpowiedzialności każdego człowieka, który stanowi „jedność cielesną i duchową” (por. GS, 14). Duch Święty oświecający rozum, sumienie i wolność człowieka, upewnia nas o naszej godności dzieci Bożych, uwalnia od lęku i prowadzi ku pełni życia po śmierci.

Rozpoczynamy dziś refleksję nad soborową Konstytucją duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Ojcowie stwierdzili, że drogą Kościoła jest współdzielenie losu ludzkości – „radości i nadziei, smutku i lęku ludzi w naszych czasach, szczególnie ubogich i wszelkich uciśnionych” (GS, 1). W czasach głębokich przemian i niepokojących zachwiań równowagi Kościół, będąc odpowiedzialnym za świat, ma służyć człowiekowi. Wsłuchując się w najgłębsze pytania jego serca i obecne w nim tęsknoty, w Chrystusie wskazuje „klucz, centrum i cel całej historii ludzkiej” (tamże, 10).

W ostatniej Katechezie poświęconej Sacrosanctum Concilium zostały wskazane racje, dla których Ojcowie Soborowi podjęli reformę liturgii. Przypomnieli o potrzebie świadomego, pobożnego i czynnego uczestnictwa w misterium wiary, o niezmiennych częściach liturgii – z Bożego ustanowienia – oraz o tych podlegających zmianom. Pragnienie „ogólnej reformy” nie zrodziło się nagle, lecz wyrażało się w działaniach kolejnych Papieży od początku XX w. Soborowa reforma liturgii wpisuje się w żywą Tradycję Kościoła, a jej właściwe rozumienie pozwala odrzucić nadużycia wynikające z niewłaściwej interpretacji jej zasad. Do pasterzy, biskupów i kapłanów należy strzeżenie i promowanie liturgii z zachowaniem norm, by ukazywać Kościół jeden, święty, katolicki i apostolski. Taka liturgia będzie środkiem ewangelizacji i narzędziem łaski.

Szósty rozdział Konstytucji Sacrosanctum Concilium ukazuje muzykę sakralną jako integralną część liturgii, a nie jedynie jej ozdobę. Śpiew jest formą modlitwy, otwiera na działanie łaski, sprzyja komunii wiernych i wyraża naturę Kościoła. Dlatego powinien być dostosowany do celebracji, szlachetny, prosty i oparty na tekstach zaczerpniętych z Pisma Świętego i Tradycji. Sobór podkreśla czynne uczestnictwo wiernych, znaczenie chorału gregoriańskiego, organów i zespołów śpiewaczych, a także potrzebę inkulturacji. Kompozytorzy powinni sięgać do muzycznego dziedzictwa Kościoła i tworzyć dzieła służące liturgii. Potrzebna jest także solidna formacja liturgiczna, aby muzyka służyła modlitwie i budowaniu wspólnoty.

Konstytucja Sacrosanctum Concilium ukazuje rok liturgiczny, składający się z cyklu świąt chrześcijańskich, jako najważniejszy punkt odniesienia dla działań duszpasterskich. Jego „podstawa i rdzeń” to niedziela – „dzień Pański” i najstarsze święto. Jak wskazywał św. Jan Paweł II, jest ona „także dniem, który objawia sens czasu” (List apost. Dies Domini, 75). Świętowanie niedzieli polega głównie na czynnym udziale w Eucharystii – nie można go zastąpić wirtualną transmisją. Od II w. po Chr. świętuje się Wielkanoc, czyli największą doroczną uroczystość. Jej celebracja obejmuje pięćdziesiąt dni Okresu Wielkanocnego poprzedzonego Wielkim Postem. Drugi cykl roku liturgicznego związany jest z Okresem Bożego Narodzenia.

Dzisiejsza katecheza, poświęcona Konstytucji Sacrosanctum Concilium, ukazuje eklezjalny wymiar modlitwy liturgicznej. W świecie zdominowanym przez skuteczność, konsumpcję i technikę modlitwa bywa uznawana za bezużyteczną lub mylona z jedną z technik psychologicznych, dlatego należy na nowo odkrywać jej prawdziwy sens. Liturgia Godzin, czyli codzienna publiczna modlitwa Kościoła, przenika, ożywia, prowadzi i wyraża całą modlitwę chrześcijańską oraz skutecznie karmi życie duchowe Ludu Bożego. Uświęcając czas i poszczególne pory dnia, może stać się dla wiernych drogą i szkołą modlitwy chrześcijańskiej.

Dzisiejsza Katecheza poświęcona jest misterium Eucharystii, o którym Konstytucja Sacrosanctum Concilium opowiada odwołując się do myśli św. Augustyna. Liturgia słowa i liturgia eucharystyczna to dwie zasadnicze części Mszy św., które „ściśle łączą się ze sobą” i „stanowią jeden akt kultu”. Sobór Watykański II polecił obficie zastawić wiernym „stół słowa Bożego” i szeroko otworzyć skarbiec biblijny. Służy temu Lekcjonarz – księga czytań biblijnych do celebracji liturgicznych. Pozwólmy, aby przemieniała nas tajemnica Eucharystii, w której „przyjmujemy Chrystusa, duszę napełniamy łaską i otrzymujemy zadatek przyszłej chwały”.

Rozpoczynamy dziś refleksję nad Konstytucją o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium. Podejmując reformę obrzędów, ojcowie Soboru Watykańskiego II pragnęli przede wszystkim pogłębić teologiczną refleksję nad liturgią. Skoncentrowali się zwłaszcza na Misterium paschalnym Chrystusa – Jego męce, śmierci, zmartwychwstaniu i uwielbieniu – które mocą Ducha Świętego uobecnia się w liturgii, szczególnie w sakramentach. Sobór określa liturgię jako szczyt, do którego zmierza działalność Kościoła, i źródło, z którego wypływa cała jego moc. Św. Jan Paweł II uczył, że każda celebracja – przez słowa, obrzędy, symbole i gesty – staje się prawdziwą epifanią Kościoła trwającego na modlitwie.